Poëzie

Dichter(s) Bij Mij

In 1982-1984 speelde ik met actrice/zangeres Roeli Walraven uit Groningen een poëzieprogramma Dichter(s) Bij Mij. 

 

In de promotiefolder schreef Roeli, die het programma zelf had samengesteld:

 

‘Dichter(s) Bij Mij is een programma, dat alles en soms ook niets met poëzie te maken heeft. Het is een programma, dat d.m.v. teksten van verschillende schrijvers een persoonlijk verhaal wil vertellen.
Het behandelt geen thema of stroming, of een bepaalde figuur uit de literatuur, maar tracht de koppeling te laten zien tussen het geschrevene en het gespeelde vanuit een persoonlijke betrokkenheid. Een momentopname, waarin een aantal aspecten van het leven naar voren worden gebracht, die nu van belang zijn en hun uitwerking hebben gekregen in tot theater geworden poëzie.'

 

 

De gedichten die ik op muziek had gezet werden gezongen door Roeli en sommige poëzie droeg ze voor, terwijl ik illustratief improviseerde op de piano. We wonnen het Springplank Concours voor jonge theatermakers en kregen daardoor een tournee langs kleine theaters in heel Nederland aangeboden.

 

 

 

 

 

Koning

Aan het begin van de voorstelling stond Roeli alleen op het podium. Ze droeg dan kindergedichtjes voor om daarmee haar eerste levensjaren te illustreren.
Achter de coulissen stond ik intussen gereed om bij het gedicht Kadoze, kaduize, de koning gaat verhuizen van Annie M.G. Schmidt in actie te komen. Voor ik het podium opging, trommelde ik alvast mee op het ritme van het gedicht. Daarvoor had ik een belachelijk klein speelgoedtrommeltje omgegord. Ook had ik een koningskroon van goudpapier op mijn hoofd.
Al trommelend kwam ik op, marcheerde naar de piano en daar ging ik zitten luisteren naar de volgende gedichten door Roeli - kroontje op, trommeltje voor en mijn duim in de mond als een kleuter; wat je al niet doet voor een carrière aan het toneel.

Geestverschijning

Op een zaterdagmiddag repeteerden we in het theater van de USVA (Universitaire Stichting VormingsActiviteiten), waar we die avond onze eerste voorstelling zouden spelen. Gereed voor de start stond ik - kroontje op, trommeltje voor - geconcentreerd te luisteren naar Roeli, terwijl ik de trommelstokjes in de aanslag hield om onmiddellijk te kunnen reageren op Kadoze, kaduize. Ik stond voor een raam dat uitkeek op de Butjesstraat, een straatje naast het USVA-pand. Opeens zag ik iets bewegen aan de andere kant van het raam. Een man die net zijn blaas had geleegd tegen de muur, richtte zijn hoofd op na het dichtmaken van zijn gulp. Op dat moment ontmoetten onze gezichten elkaar. Roeli was inmiddels aan Kadoze, kaduize begonnen en trommelend bewoog ik me weg van het raam richting het podium. Hoe de man aan de andere van het raam dit voorval heeft beleefd, zal ik nooit weten, maar ik heb er wel eens over gefantaseerd. Misschien dacht hij: ‘Die laatste borrel had ik beter niet meer moeten drinken.‘ Zou hij het ooit aan iemand hebben verteld en zou zijn verhaal dan zijn geloofd?
De mens is tot veel schoons in staat. Poëzie, muziek, schilderkunst en theater laten dit vernuft in allerlei vormen uitbundig zien en horen. Maar af en toe moet iemand ook gewoon heel nodig pissen.

De Nieuwe Piepshow

Koos Huizenga, presentator van culturele programma’s op Radio Noord, nodigde ons uit om het een en ander te vertellen over Dichter(s) Bij Mij in zijn rubriek De Nieuwe Piepshow. Koos was uitbater van diverse legendarische Groningse cafés zoals De Blauwe Engel, De Wolthoorn en De Sleutel. De klandizie van deze kroegen bestond uit dichters, musici, beeldend kunstenaars en prominenten uit het politieke en culturele leven van Groningen. Koos was tevens verzamelaar van curiosa en zanger van het levenslied.

Tournee

Na het winnen van het ‘Springplank Concours‘ begon onze landelijke tournee in De Populier in Amsterdam en tot onze blijdschap leverde dat een mooie recensie op van Ruud Gortzak in de Volkskrant. We traden op in theaters in Nederland en ook in Antwerpen. Verder gaven we schoolconcerten die meestal ergens diep in het zuiden, bijvoorbeeld Zeeuws-Vlaanderen, en het liefst ‘s ochtends vroeg waren gepland. Daarom moesten we soms al voor zonsopgang vanuit Groningen afreizen.

Opname

De videoafdeling van de USVA heeft die eerste voorstelling opgenomen. De geluids- en beeldkwaliteit is niet geweldig,
al heb ik het geluid iets kunnen verbeteren met de middelen van nu.

Gedicht of liedtekst

In 2001 nam ik me voor een cd te maken met Nederlandse poëzie. In die tijd componeerde ik hoofdzakelijk in opdracht voor documentaires en voorlichtingsfilms. Louter instrumentaal werk dus, dat voornamelijk diende als ondersteuning van de beelden. Maar teksten op muziek zetten was van alles wat ik in de loop der jaren had gedaan, mijn favoriete bezigheid geworden, en het leek er even op dat ik voorlopig geen opdrachten uit de theaterwereld kon verwachten. Vandaar dit plan, mijn idee was dat er genoeg teksten van Nederlandse dichters te vinden zouden zijn. Ik benaderde actrice en zangeres Lianne Zandstra voor dit project. Met haar had ik al gewerkt in twee theaterproducties. Haar mooie, heldere stem, muzikaliteit en zorgvuldige interpretatie van de tekst gaven de doorslag. Op zoek naar geschikte gedichten voor mijn project begon ik alle poëziebloemlezingen die we in huis hadden, door te lezen en toen dat niet genoeg opleverde, ging ik poëziebundels uit de bibliotheek lenen. Het selectiecriterium was ‘onmiddellijk moet duidelijk zijn, waar het over gaat’. Anders is het voor een lied niet geschikt. Die zoektocht bleek niet zo eenvoudig als ik had gedacht.

Jan Boerstoel

 

 

In een bundel met liedteksten van Jan Boerstoel (‘Veel werk’ - ISBN 9035122232 Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, 2000) vond ik Alleen in de stilte. Omdat er bij deze tekst geen componist vermeld stond, vroeg ik Jan om toestemming dit op noten te zetten, waartegen hij geen bezwaar had. Ik had Jan leren kennen via Rients Gratama, voor wie hij jarenlang teksten leverde. Rients en Jan waren in de loop van de tijd goede vrienden geworden. Tijdens mijn speelperiode bij Rients heb ik Jan diverse keren ontmoet, maar voor ‘Alleen in de stilte‘ had ik nooit een tekst van hem op muziek gezet.

Het cd-project met Lianne Zandstra ging uiteindelijk niet door. Er kwamen te veel andere dingen op mijn pad. ‘Life is what happens to you while making other plans‘ (John Lennon). Ook bleek het moeilijk om geschikte, zingbare gedichten te vinden.

 

Mijn gedichten zijn al af

Joods Kind (Henk Fedder), Tijd (Vasalis) en Alleen in de stilte waren de eerste gedichten waarmee ik aan de slag ging. Gaandeweg ontdekte ik dat er een groot verschil bestaat tussen een gedicht en een liedtekst, hoezeer ze ook op elkaar lijken. Dat Joods Kind en Tijd wel geschikt waren, is een uitzondering op de regel. Alleen in de stilte was al gemaakt als liedtekst en dat maakt het componeren een stuk makkelijker omdat de schrijver het al ritmisch en metrisch vorm heeft gegeven.
Poëzie en muziek hebben veel gemeenschappelijk. Ze maken allebei gebruik van metrum, ritme en klank en gaan daardoor soms heel mooi samen. Maar ze kunnen allebei ook heel goed op eigen benen staan en hebben de ander dus niet altijd nodig. Er zijn genoeg argumenten tegen het zingen van gedichten aan te voeren, want als poëzie op zich hebben ze al kwaliteiten genoeg. De muziek kan zelfs de tekst in de weg gaan zitten. Toen ik tijdens mijn zoektocht naar geschikt materiaal aan dichter en stadgenoot Jean Pierre Rawie vroeg of ik een paar van zijn gedichten op muziek mocht zetten, kreeg ik als antwoord: “Geen bezwaren, beste kerel, maar mijn gedichten zijn al af.” Hij had gelijk, een dichter schrijft poëzie en zijn materiaal is de taal. Als het gedicht klaar is, hoeft er niets aan toegevoegd te worden. Het kan gelezen of voorgedragen worden en dat is genoeg. Ook door dit voortschrijdend inzicht strandde het cd-project met Lianne. Maar twintig jaar later kwam ik bij het doorspelen van oud werk voor het project Uitverkoren (2021) Joods Kind en Tijd weer tegen en besloot ik ze toch – ook door de positieve reacties van anderen – op te nemen in de selectie voor de cd.

Inez Timmer

Voor Uitverkoren vroeg ik zangeres Inez Timmer. In de jaren ’80 hadden Inez en ik al samengewerkt bij Omrop Fryslân, theatervoorstellingen van Rients Gratama en formaties van John Eskes.
Inez’ talenten maakten ook indruk op anderen in het vak, zoals in de musicalwereld. Zij had vanaf eind jaren ’80 een carrière als zangeres/actrice in Nederland, Duitsland en Oostenrijk. In 2019 schitterde Inez als Mme Armfeld in
A Little Night Music van Stephen Sondheim, een productie van de Nederlandse Reisopera. Voor deze rol werd ze genomineerd door Musicalworld voor de beste vrouwelijke bijrol. In 2021 nam Inez Timmer Alleen in de stilte op in haar solovoorstelling Mijn schitterende scheiding. In twee recensies werd het lied genoemd. Hans Brans schreef in de Leeuwarder Courant: ‘In Mijn schitterende scheiding heeft ze helaas maar één liedje verweven, maar dat is dan ook wel ontroerend mooi.’ 
Jelle Terwal schreef in het Friesch Dagblad: ‘In het lied Alleen in de stilte laat Timmer op ontroerende wijze horen waartoe ze op vocaal vlak in staat is.’

Henk Fedder

Dichter Henk Fedder (1880-1979) was eerst als kassier en na de oorlog als algemeen procuratiehouder werkzaam bij de Rotterdamse Bankvereniging. Met Johan Blaaser schreef hij twee toneelstukken. Hij was onder andere bestuurslid van de Vereniging van Letterkundigen. Zijn bekendste gedicht is het verzetsgedicht Joods kind. Het werd in het bekende ‘Geuzenliedboek‘ afgedrukt en daarna opgenomen in veel bloemlezingen.

Vasalis

Tijd komt uit de dichtbundel Parken en Woestijnen. Uitgeverij Van Oorschot, 1940. Vasalis is het literair pseudoniem van Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans (1909-1998). Zij was achtereenvolgend als arts, neuroloog en kinderpsychiater werkzaam. Van Jan Boerstoel had ik toestemming gekregen en over de nazaten van Henk Fedder kon ik niks vinden.
De kinderen van Vasalis kon ik wel traceren en hen heb ik om toestemming gevraagd om de getoonzette en gezongen versie van Tijd op cd uit te brengen. Een mp3 met de opname voegde ik erbij. Dit was hun reactie:

Geachte heer Scheele,

Uw verzoek om toestemming om uw versie van Tijd op CD te zetten heb ik met mijn twee zusters besproken.
We gaan er van harte mee akkoord: we zijn blij dat u uw creativiteit hebt ingezet om het gedicht treffend op
muziek te zetten en dat Inez Timmer het zo fraai vertolkt.

Met vriendelijke groeten,

Mede namens Lous en Maria,
Hal Droogleever Fortuyn